Ruimte voor wat nog moet komen

Een gang die nergens toe dient, een fabriekshal die je zelf mag veroveren. Een ruimte openhouden in plaats van dichttimmeren is moeilijk, maar het is een van de weinige eerlijke antwoorden op een stad die zichzelf steeds sneller overschrijft.

Ik hou van gebouwen die niet af zijn. Van bouwplaatsen waar het licht ineens anders valt, van kantoren waar niemand precies weet wat de bedoeling is met die ene lege hoek. Ik was tot 1 januari 2026 mede-eigenaar van Studioninedots en heb me daar altijd hardgemaakt voor ruimtes die gereserveerd blijven voor wat nog moet komen. Wat Vincent van der Klei hier verwoordt, hebben we samen jarenlang uitgewerkt. De stad die zichzelf voortdurend herschrijft, verliest iets waardevols zodra alles wordt dichtgetimmerd tot een kant-en-klaar eindbeeld.

Reparatief

Van der Klei noemt onze aanpak reparatief. Geen vaste eindbeelden, maar condities waarin een plek zich kan ontwikkelen. “Onze grote liefde schuilt in de collectieve ruimte tussen publiek en privaat. Een ruimte waar je mag dwalen, tot stilstand komen of die je je mag toe-eigenen,” zegt hij. In ons eigen kantoor Karper K, een voormalige fabriekshal, hebben we een langwerpige gang met opzet leeg gelaten: soms kunst, soms een lichtinstallatie, soms alleen een gezamenlijke lunch. “Het onaffe hiervan is dat je vooral niks doet,” aldus Van der Klei. Precies daar zit de winst: een ontwerp dat zich niet opdringt, laat een gebouw meebewegen met wat een plek nodig heeft, jaar na jaar, gebruiker na gebruiker.

Veroveren

Van der Klei vertelt: “Zo beginnen we vaak aan projecten: we doen eerst niets. Misschien moet je dan soms wel weglopen, ook al doen we dat niet zo vaak, maar weiger gewoon eerst iets te doen en bekijk goed wat je hebt. Bekijk daarna wat je ermee kan, zonder dat je de bestaande energie verliest, en doe het met minimale middelen. Dat kan soms iets heel kleins zijn, zoals het Escher-achtige object in het kantoor Wet Beast. Het ligt er gewoon, is niet af en mensen kunnen dat nog helemaal veroveren. Het kan een vergaderruimte of podium zijn, je mag ermee doen wat je wilt en dat mag blijven veranderen.”

Voorsorteren

Dat laatste sluit weer goed aan bij het betoog van de Belgische architect Jo Taillieu, die bepleit dat een architect zo min mogelijk moet ingrijpen. Taillieu: “Het onderzoek is belangrijker dan de uitkomst. De uitkomst is maar een momentopname. Het sleutelmoment is de wijze waarop je als architect reageert op een vraag. Dat bepaalt alle volgende stappen. Zonder die kritische houding of de juiste vragen kun je onmogelijk tot de juiste antwoorden komen. Een antwoord is bovendien niet gebonden aan een esthetische uitkomst. De esthetiek formuleert zichzelf gaandeweg.” Een gebouw met ingebouwde vraagtekens is, met andere woorden, een gebouw met een langere levensduur.

Doorzichten

We noemden in onze veelgebruikte inspiratielijst de documentaire die ik al jaren met me meedraag: Office Baroque, waarin Gordon Matta-Clark ronde gaten zaagt door vloeren en gevels van gebouwen die op de nominatie stonden om gesloopt te worden. Die gebaren gaan niet over verval, maar over het onthullen van wat een gebouw altijd al in zich had: nieuwe doorzichten, nieuwe herinneringen, nieuwe manieren om ergens doorheen te kijken. Het is een lijn die van kunstenaars als Matta-Clark via Lina Bo Bardi's SESC Pompéia, waar buurtbewoners een verlaten staalfabriek al hadden veroverd voordat er ook maar een lijn op papier stond, doorloopt naar de verovering van een fabriekspand op de Karperweg.
De huidige woonopgave dwingt ons om sneller te bouwen, maar sneller bouwen levert precies de dichtgetimmerde eindbeelden op waar Van der Klei zich tegen afzet: complexen die op dag één al af zijn en dertig jaar later, bij de eerste verandering in de vraag, alsnog tegen de vlakte moeten. Herbestemmen en verduurzamen van bestaand vastgoed wint terrein, en terecht, maar het vraagt om gebouwen die vanaf de tekentafel al ruimte laten voor een andere toekomst dan de eerste huurder. Onaf ontwerpen is dan niet vrijblijvend, het is een vorm van voorsorteren op wat nog niet te voorspellen valt.

Ruimte om iemand te worden

Een stad die alles voorprogrammeert, ontneemt mensen de kans om mee te doen aan het publieke leven. Een lege gang, een braakliggend hoekje, een onaf plein: het zijn de plekken waar iemand voor het eerst zelf mag bepalen wat er gebeurt, in plaats van een script te volgen dat een ander al had geschreven. Byung-Chul Han noemt dat de waarde van niksdoen: een tegenwicht tegen een cultuur die alles wil laten renderen, ook de tijd tussen de dingen. Studioninedots vertaalt die gedachte naar beton en glas, en dat is precies waar architectuur zijn waarde bewijst: niet in het dichttimmeren van elke twijfel, maar in het openhouden ervan.
Leegte is geen gebrek aan ontwerp, het is het moeilijkste ontwerp dat er is. Iets laten zoals het is, terwijl je had kunnen tekenen, vraagt meer vertrouwen dan een compleet plan. Studioninedots durft dat, en de stad wordt er beter van.

---

 
 

Negen keer inspireren

Bij onze manier van kijken naar de stad hoort een eigen inspiratielijst, samengesteld door Studioninedots.

1. (HER)INTERPRETEREN — Boek: Rewriting Architecture
Elf manieren om bestaande context opnieuw te lezen, op waarde te schatten en verder te ontwikkelen, met subtiele tot radicale ingrepen in complexe bestaande situaties.

2. WEGHALEN — Documentaire: Office Baroque (1977), Gordon Matta-Clark
De kunstenaar zaagt ronde gaten door vloeren en gevels van gebouwen die op de slooplijst staan, en opent daarmee nieuwe doorzichten en gedachten over bezit en verandering.

3. VERSCHALEN — Fenomeen: Pet architecture
Kleine, ongeplande gebouwtjes op restruimte, zoals een piepklein café, veranderen een straathoek in een plek voor ontmoeting, los van elke regel.

4. HERLEVEN — Impact: New Art Museum, The Bowery
Dit museum in New York zette een hele buurt in beweging en toont de transformerende kracht van kunst in de publieke ruimte.

5. HERBEDENKEN — Social impact: SESC Pompéia, Lina Bo Bardi
Een verlaten staalfabriek in São Paulo, al in gebruik genomen door de buurt om te voetballen en te barbecueën, werd met een paar radicale ingrepen een cultuurcomplex vol leven.

6. REPAREREN — Product: Boro
Een Japanse textieltraditie waarin een zichtbare reparatie geen gebrek is, maar het bewijs van de tijd en aandacht die iemand in een object heeft gestoken.

7. TOEVOEGEN — Project: Luchtsingel, ZUS
Een voetgangersbrug van vierhonderd meter verbindt in Rotterdam drie van elkaar gescheiden wijken, gerealiseerd via 's werelds eerste crowdfunded infrastructuurproject.

8. HERCONFIGUREREN — Beeldende kunst: Rachel Whiteread
De Britse kunstenaar giet alledaagse voorwerpen en ruimtes in objecten die je gevoel voor vorm, functie en ruimte op subtiele wijze ondermijnen.

9. NIETS DOEN — Filosofie: Vita contemplativa, Byung-Chul Han & Mark Wildschut
Een pleidooi voor inactiviteit als volwaardige levensvorm, met een eigen tijd, een eigen taal en een eigen soort verwondering.